W tym roku na Warsztatach Pisania Ikon pracuję nad ikoną Chrystusa- „Święte Milczenie”. Poniższe zestawienie informacji to owoc moich amatorskich poszukiwań w internecie, studium teoretyczne potrzebne mi do pracy nad moją wersją ikony. Znalazłam stosunkowo niewiele opisów i źródeł na temat tego typu ikonograficznego, a poza tym nie wszystko było zawsze jasne dla mnie, więc może to być opis niedoskonały. Proszę o wszelkie sprostowania w komentarzach, jeśli znajdziecie nieścisłości, zwłaszcza w warstwie teologicznej czy historycznej. Poniższy tekst to głównie kompilacja cytatów i notatek ze źródeł (podanych na samym dole artykułu), przeplecione tu i ówdzie moimi uwagami.
To szczególny typ ikony. Przedstawia Chrystusa jako Anioła, z ośmioramiennym nimbem i złożonymi na piersi rękami. Podpisywana bywa jako Chrystus Święte Milczenie lub Anioł Wielkiej Rady. Zbawiciel jest przedstawiony jako Wielki Arcykapłan, Król Królów w szatach nawiązujących stylistyką do szat cesarzy bizantyjskich (sakkos), lub jako młodzieniec- Emmanuel w białej dalmatyce diakona symbolizującej czystość oraz światło prawdy, z rękami złożonymi w geście przyjęcia łaski bożej, ofiarowania się, pokory i posłuszeństwa. Twarz ma młodzieńczą, bez brody. Z głową odkrytą lub w koronie. Po bokach znajdują się inicjały Jezusa Chrystusa: IC XC. Bardziej szczegółowo o symbolice poszczególnych elementów będzie mowa dalej.
Historia
Za pierwsze przedstawienie tego typu uważa się fresk „Chrystus- Błogosławione Milczenie” ( ros. Спас Благое молчание) z końca XV w. z kremlowskiej katedry w Moskwie. Nie ma na nim wszystkich atrybutów charakterystycznych dla późniejszych ikon Świętego Milczenia, jest Chrystus w białych szatach z rękami złożonymi na piersi w charakterystycznym geście (w pozie, którą przyjmują prawosławni podczas przyjmowania Komunii św.) i fresk ten jest uważany za klucz do interpretacji typu ikonograficznego „Chrystus- Święte Milczenie” czyli „Anioł Wielkiej Rady”. Na wszystkich późniejszych ikonach Chrystus przedstawiany jest w tej pozie.
Chrystus jako Anioł był przedstawiany na ikonach bizantyjskich już w VI w, i potem często w epoce paleologów ( XIII-XV w.) – ze skrzydłami i nimbem ośmioramiennym charakterystycznym zarówno dla przedstawień ikonograficznych Mądrości Bożej jak i Pana Zastępów (Sabbaoth). Ikona „Święte Milczenie” nawiązuje do tamtych przedstawień poprzez nimb ośmiokątny i skrzydła, które pojawiły się w wizerunkach „Chrystusa- Błogosławione Milczenie” w późniejszych epokach (XVII–XIX w.) Są to atrybuty Świętej Mądrości Bożej jako symbolu wcielenia Logosu, który jako Mesjasz może być nazwany aniołem, czyli posłańcem Boga (Iz 9:6; Ml 3:1; Dionizy Areopagita, O Hierarchii Niebieskiej 4, 4).
Najprawdopodobniej pojawienie się większej liczby ikon tego typu w końcu XVIII i XIX wieku związane było z kręgami teologów i artystów, czerpiących z dawnej tradycji ojców Kościoła i liturgii, co tłumaczy popularność tego wizerunku przede wszystkim w staroobrzędowych wspólnotach. Nie zdobył jednak szerokiej popularności.
Omawiany typ ikonograficzny nawiązuje też do tradycji greckich bizantyjskich ikon hezychastycznych.
Symbolika
Nimb składa się z dwóch rombów. Ta aureola to „ośmioramienna sława” – korona chwały, znana również jako gwiazda Przedwiecznego. Osiem ramion symbolizuje sześć dni Stworzenia, siódmy dzień odpoczynku oraz ósmy dzień – Dzień Wieczności. Ten Dzień Wieczności to czas, który poprzedza Stworzenie i następuje po nim.
Kolory Jeden z rombów jest czerwony- co symbolizuje ludzką, ziemską naturę (ale też płomienną miłość oraz królewskość, a także Mękę), drugi- ciemnobłękitny, co oddaje nieprzeniknioną tajemnicę boskości, duchowość, nieskończoność. To połączenie wskazuje na dwie natury połączone w jedną. Czasem zamiast błękitu jest to kolor oliwkowo-zielony, który symbolizuje duchowość Trójcy świętej.
Na mojej ikonie (tej, którą właśnie piszę) jest też dużo zieleni, więc poszukałam informacji na temat symboliki tego koloru- oznacza stworzenie, barwa ta jest kojarzona z życiem, energią witalną i radością, ale też spokojem, równowagą, i- podobnie jak błękit-duchowością. Z drugiej strony- jak na obrazach Prerafaelitów- przemijanie, rozkład życia, a nawet zmysłowy popęd. Czasem też- młodość, niedojrzałość.
Z reguły jednak Anioł Święte Milczenie jest przedstawiany w czerwieni. Jest to kolor najwyższego chóru anielskiego- Serafinów. Błękity i zielenie za to przypisywane są cherubinom. Na niektórych ikonach Jezus- Anioł Świętego Milczenia jest przedstawiany w towarzystwie aniołów tego właśnie chóru.
Skrzydła zaś, niezależnie od ich liczby, przedstawiają tyleż duchowość, co
miłość, zwycięstwo, wyobraźnię i myśl.
Anioł Święte Milczenie ma duże oczy i wedle prawideł sztuki pisania ikon należy rozumieć, że swym nieruchomym spojrzeniem widzi świat pozaziemski.
Chrystus jako Anioł rozumiany jest jako postać wieczna, Słowo lub Mądrość Boża, „zrodzona z Ojca przed wszystkimi wiekami”.
Korona– na niektórych przedstawieniach Chrystus ma na głowie koronę wysadzaną drogimi kamieniami. Korona ma bogatą symbolikę, nie tylko jako symbol władzy absolutnej, ale i energii boskiej, a minerały, przez wzgląd na swoją stałą, niezniszczalną
strukturę symbolizują zarazem nieożywiony ślad Boga.
Szaty– Chrystus obleczony jest w szaty nawiązujące do szat bizantyjskich i kapłańskich. Przypominają sakkos, felonion, dalmatykę, szaty cesarskie i ich kompilacje. Dla wygody wklejam tu opisy wymienionych szat (głównie z Wikipedii).
Sakkos (gr. σάκκος) – wierzchnia szata liturgiczna noszona przez prawosławnych i greckokatolickich biskupów zamiast kapłańskiego felonionu. Jest to długa do kolan tunika z szerokimi rękawami i charakterystycznym wzorem wykończenia. Przednia i tylna część są połączone po bokach guzikami lub wstążkami. Jest podobny formą do łacińskiej dalmatyki, noszonej przez diakonów i wkładanej przez biskupów pod ornat. Sakkos był pierwotnie noszony przez cesarza jako oznaka władzy. Podobnie jak felonion, symbolizuje szatę, w którą ubrano Chrystusa na dworze Piłata. Sakkos jest zwykle wykonany ze zdobionej brokatem tkaniny i może być misternie haftowany. Na środku tylnej części umieszczony jest krzyżyk, który biskup całuje przed nałożeniem szaty. Tradycyjnie, do sakkos zawieszone są dzwoneczki, na wzór szaty żydowskiego arcykapłana (Wj 28:33-34, 39:25-26).
Felonion, Fiełoń, Ryza (gr. φαιλόνιον) – szata liturgiczna w obrządku bizantyjskim, oraz wielu innych obrządkach wschodnich, odpowiednik rzymskiego ornatu, używana do sprawowania liturgii przez prezbiterów. Wierzchnia szata, pozbawiona rękawów, nakładana na sticharion i epitrachelion. Symbolizuje szkarłatny płaszcz, w który ubrano Chrystusa na dworze Piłata, przed ukrzyżowaniem. Szata istnieje od początku chrześcijaństwa, nosili już ją apostołowie.
Interpretacja
W wizerunku „Zbawiciela Błogosławione Milczenie” ukazana jest cała teologiczna koncepcja Bożego Planu Zbawienia. W obrazie tym łączą się cechy Przedwiecznego Logosu-Emmanuela, wcielonego Logosu – Bożej Mądrości, ofiary Chrystusa-Baranka oraz Chrystusa-Kapłana, który dał ludzkości możliwość zjednoczenia z Bogiem w łonie Kościoła i w eucharystycznej bezkrwawej ofierze.
Jest to Chrystus sprzed Wcielenia. Odwieczny Logos- Emmanuel. Sprzecznością może się wydawać to, że Słowo jest przedstawione i podpisane jako Milczenie. Paradoks jest tylko pozorny i wynika z tego, że język Boga różni się od ludzkiego. Słowo, które było na początku i przez które wszystko się stało nie jest „wyrazem” w ludzkim rozumieniu. To Słowo nie jest rozumiane jako zbitka liter, ale jako Osoba istniejącą od początku, przez którą wszystko zostało stworzone, oraz która została wyznaczona Posłańcem i Wykonawcą Bożego Planu. Takie Słowo może być odbierane zmysłami jako Osoba Wcielonego Boga, ale też „usłyszane” lub doświadczone w ciszy kontemplacji w sposób pozazmysłowy. Można je dojrzeć w Ewangelii, ale i w każdym punkcie dziejów, także i obecnie, w ludziach i zdarzeniach w których w ciszy obecny jest Jezus. W osobach cierpiących i tych śpieszących im z pomocą.
Jezus na Ikonie Świętego Milczenia to Jezus narodzony w ciszy wieczności, ale także i ten narodzony w czasie, w Betlejem. Związek ikony z Bożym Narodzeniem jest podkreślony poprzez słowa na trzymanym przez Anioła na niektórych przedstawieniach zwoju: „Tyś Bogiem Pokoju, Ojcem Miłosierdzia, Aniołem Wielkiej Rady”. To ostatnie określenie pochodzi z Septuaginty ( Iz 9,6 Albowiem dziecię narodziło się nam, syn jest nam dany i spocznie władza na jego ramieniu, i nazwą go: Posłaniec (Anioł) Wielkiej Rady, Cudowny Doradca, Bóg Mocny, Ojciec Odwieczny, Książę Pokoju.) W kolejnych tłumaczeniach Biblii imię „Anioł Wielkiej Rady” jest pominięte.
Kluczem do zrozumienia Ikony Świętego Milczenia są proroctwa z Księgi Izajasza dotyczące Mesjasza. Iz 42, 1-2; „Oto mój Sługa, którego podtrzymuję. Wybrany mój, w którym mam upodobanie. Sprawiłem, że Duch mój na Nim spoczął; On przyniesie narodom Prawo. Nie będzie wołał ni podnosił głosu, nie da słyszeć krzyku swego na dworze.”
Ikona Świętego Milczenia łączy się poprzez te słowa z Męką Pańską, oraz z innym typem ikony przedstawiającej uskrzydlonego Chrystusa jako „Ukrzyżowanego Serafina”. Mówi o tym Pieśń o Ciepiącym Słudze z Księgi Izajasza ( Iz. 53,7 Dręczono Go, lecz sam się dał gnębić, nawet nie otworzył ust swoich. Jak baranek na rzeź prowadzony, jak owca niema wobec strzygących ją…)
Związek z „ciszą” sprawia, że ten typ ikony cieszy się popularnością wśród hezychastów. Tradycja hezychazmu chrześcijańskiego Wschodu wyraża swoją formę modlitwy, wspomaganą kontemplacją ikony, w następujący sposób:
„Tutaj, w ciszy, znajduje się miejsce początków, dziewiczego spokoju. Jest to również miejsce napięcia – zebrania ciszy przed energetycznym ruchem ku działaniu prawdziwej modlitwy. W momencie poprzedzającym każde wielkie działanie, kiedy wszelkie przygotowania, medytacje i praktyki zostały zakończone, następuje wdech, ubóstwo. To jest hezychia – ponowne zjednoczenie serca z umysłem w całkowitym bezruchu. Hezychasta trzyma swój umysł w Niebie, a serce na ziemi, pozostając w ciszy w sobie samym, lecz wypełnionym teologią.”
(Wrestling with Angels)
Źródła
https://www.pravenc.ru/text/149315.html ilustracje
https://journals.indexcopernicus.com/api/file/viewByFileId/1624563
/https://pl.wikipedia.org/wiki/Sakkos/
http://www.cirota.ru/forum/view.php?subj=77955&order=asc&pg=2 – pod tym linkiem kryje się istna skarbnica przedstawień ikony Chrystusa „Święte Milczenie”
https://issuu.com/aucklandartgallery/docs/heavenly_beings_-_icons_of_the_christian_orthodox_
Dodaj komentarz